1926 – 2026
Ο Γιώργος Γαβρίλης, ο θρυλικός «Μητρούκας», δεν υπήρξε απλώς ένας σπουδαίος βιολιστής της Ευρυτανίας. Υπήρξε μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στις γενιές, ένας άνθρωπος που με το δοξάρι του κράτησε αναμμένη τη φλόγα της παράδοσης για σχεδόν έναν αιώνα. Η είδηση του θανάτου του, σε ηλικία 100 ετών, σκόρπισε συγκίνηση σε ολόκληρη την περιοχή, αφήνοντας πίσω του μια σπάνια πολιτιστική παρακαταθήκη.
Γεννημένος στις 20 Μαΐου 1926 στην Ανιάδα Ευρυτανίας, μεγάλωσε σε μια εποχή δύσκολη αλλά βαθιά αυθεντική. Το προσωνύμιο «Μητρούκας» το κληρονόμησε από τον πατέρα του Δημήτρη, γνωστό ως «Μήτρο», πεταλωτή και λαϊκό βιολιστή. Από εκείνον πήρε τα πρώτα του ακούσματα, σε ένα σπίτι όπου η μουσική δεν ήταν πολυτέλεια αλλά τρόπος ζωής.
Το πρώτο του όργανο ήταν το νταούλι. Μόλις εννέα ετών συμμετείχε ήδη στα πανηγύρια δίπλα στον πατέρα του, μαθαίνοντας τον ρυθμό μέσα από τη βιωματική εμπειρία. Σύντομα όμως τον κέρδισε το βιολί, το οποίο έμελλε να γίνει προέκταση της ψυχής του. Παράλληλα ασχολήθηκε με το τραγούδι και τα κρουστά, αναπτύσσοντας μια πολύπλευρη μουσική προσωπικότητα.
Η πορεία του δεν ήταν εύκολη. Τα χρόνια του εμφυλίου σημάδεψαν τη ζωή του. Χωρίς τη θέλησή του βρέθηκε για μήνες στο αντάρτικο, βιώνοντας από κοντά τη σκληρότητα της εποχής. Με ευρηματικότητα και επιμονή κατάφερε να απομακρυνθεί, επιστρέφοντας στην οικογένειά του, η οποία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ανιάδα και να εγκατασταθεί στο Καρπενήσι, αφήνοντας πίσω περιουσία και μνήμες.
Τα πρώτα χρόνια
Τα πρώτα χρόνια στο Καρπενήσι ήταν δύσκολα, με την οικογένεια να ζει ακόμη και σε σκηνή. Ωστόσο, η τέχνη και το μεράκι δεν εγκαταλείφθηκαν ποτέ. Ο ίδιος υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία έχοντας πάντα μαζί του το βιολί, το οποίο –όπως ο ίδιος έλεγε– τον «έσωσε» από τις κακουχίες, χαρίζοντάς του αναγνώριση ακόμη και μέσα στον στρατό.
Το 1953, επιστρέφοντας οριστικά στο Καρπενήσι, αφοσιώθηκε ξανά στη μουσική. Αν και αυτοδίδακτος σε μεγάλο βαθμό, αναζήτησε γνώση όπου μπορούσε. Έκανε λίγα μαθήματα με τον Κωνσταντινουπολίτη δεξιοτέχνη Γιώργο Τριανταφυλλίδη, όμως η ουσιαστική του εκπαίδευση προήλθε από την αδιάκοπη άσκηση, την ακρόαση και τη μίμηση. «Να κλέβεις και να παιδεύεσαι», έλεγε χαρακτηριστικά, περιγράφοντας τη φιλοσοφία του για τη μάθηση της μουσικής.
Από νεαρή ηλικία εξελίχθηκε σε επαγγελματία μουσικό και σύντομα έγινε περιζήτητος στα πανηγύρια, τους γάμους και τα γλέντια όλης της Ευρυτανίας. Συνεργάστηκε με σπουδαίους μουσικούς, όπως οι Γιάννης Βασιλόπουλος, Βαγγέλης Κοκκώνης και Λεωνίδας Καραγιάννης, αλλά και με πλήθος τοπικών οργανοπαικτών, αποτελώντας βασικό κρίκο της ζωντανής μουσικής παράδοσης της περιοχής.
Ιδιαίτερη θέση στη μνήμη του κατείχαν τα λεγόμενα «ξεφλουδίσματα», οι συλλογικές αγροτικές εργασίες όπου η μουσική συνόδευε την καθημερινότητα. Εκεί, μέσα από απλές στιγμές, χτίστηκε η ουσία της λαϊκής παράδοσης που ο ίδιος υπηρέτησε πιστά σε όλη του τη ζωή.
Ο «Μητρούκας» δεν υπήρξε μόνο δεξιοτέχνης, αλλά και αυθεντικός εκφραστής του ευρυτανικού ήχου. Με το πηγαίο του κέφι, τη χαρακτηριστική του φωνή και την ανεπιτήδευτη παρουσία του, κατάφερνε να μετατρέπει κάθε γλέντι σε εμπειρία. Η μουσική του δεν ήταν επιτηδευμένη· ήταν αληθινή, βιωμένη και βαθιά συνδεδεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους του.
Η αφήγησή του για το πρώτο βιολί
Ένα μοναδικό ντοκουμέντο από την καταγραφή του κ. Ηλιόπουλου Αναστάσιου στον ΕΥΡΥΤΑΝΙΚΟ ΠΑΛΜΟ το 2012:
‘‘Είχα ένα παλιό βιολί, δεν ήταν καλό. Το 1957 πήγαμε τις Απόκρηες στη Μακρακώμη και εγώ ήμουνα στο μαγαζί κάποιου Παπανικολάου. Στο καφενείο του Τσιάμη ήταν μια ορχήστρα καλή κι ήταν ένας βιολίστας καλός, Αλεξίου Ιωάννης απ’ την Καρδίτσα, ο οποίος ήταν στην Αθήνα, αλλά ήταν μεγάλο βιολί αυτός. Λοιπόν, δουλεύαμε εμείς από ‘δω, δεν ξέραμε ότι ήταν αυτός συνάδελφος. Ήρθε λοιπόν, μας άκουσε «παιδιά», λέει, «Γιάννης Αλεξίου, δουλεύω απέναντι, συγχαρητήρια». Μας χαιρέτησε πάνω στο πατάρι. «Θα ‘ρθω να σας ακούσω κι εγώ». Πάω, τί ν’ ακούσω… αρρώστιες, αρρώστιες, συνάδελφε. Τί να πω… Ξανάρχεται αυτός στο μαγαζί «Γιώργο», μου λέει, «θα μου δώσεις το βιολί το δικό σου». Το δικό μου το βιολί δεν ήτανε, κατά τη γνώμη μου… δεν είχε απόδοση, δεν είχε εμφάνιση. Ας αφήσουμε την εμφάνιση, απόδοση… Μου λέει : «Θα σου δώσω το βιολί μου και χίλιες δραχμές». «Ρε Γιάννη», του λέω, «τί να το κάνεις το δικό μου το βιολί εσύ ; Θα την πατήσεις», του λέω. «Ας την πατήσω». Τέλος πάντων μου το ‘δωσε… Μού ‘δωσε το δικό του το βιολί, εγώ επέμενα να μη γίνει. Παίρνω το βιο-λί και μου δίνει και χίλιες δραχμές. Χίλιες δραχμές το 1956-7, λεφτά… Λοιπόν, το παίρνω το βιολί αυτό και το ‘χω το βιολί αυτό και όσα λεφτά και να μου δώσουνε δεν το δίνω.’’
Πορεία ζωής με ήθος και αφοσίωση στη μουσική παράδοση
Μέχρι τα βαθιά του γεράματα παρέμεινε ενεργός, κρατώντας το βιολί στα χέρια του και τη διάθεση για δημιουργία ζωντανή. Η παρουσία του στα πανηγύρια αποτελούσε εγγύηση για γνήσιο γλέντι, ενώ η αυθεντική του ερμηνεία καταγράφηκε και σε ηχογραφήσεις, αφήνοντας πολύτιμο υλικό για τις επόμενες γενιές.
Παράλληλα, δεν εγκατέλειψε ποτέ τις ρίζες του. Έζησε στο Καρπενήσι από το 1946 και συνέδεσε τη ζωή του με την τοπική κοινωνία, αποτελώντας σημείο αναφοράς για τους νεότερους μουσικούς. Πολλοί τον θεωρούσαν τον τελευταίο μεγάλο εκπρόσωπο μιας εποχής που φεύγει.
Ο Γιώργος Γαβρίλης «Μητρούκας» δεν άφησε πίσω του μόνο τραγούδια και σκοπούς. Άφησε ένα ήθος, έναν τρόπο ζωής και μια βαθιά πίστη στην αξία της παράδοσης. Σε μια εποχή που αλλάζει γρήγορα, η μορφή του υπενθυμίζει ότι η πολιτιστική ταυτότητα χτίζεται με κόπο, αγάπη και συνέπεια. Το έργο του κατέγραψε ο Σπύρος Περιστέρης, διακεκριμένος μουσικολόγος, ερευνητής και συνθέτης στις αποστολές της Ακαδημίας Αθηνών.
Η Ευρυτανία αποχαιρετά έναν από τους τελευταίους αυθεντικούς εκφραστές της ψυχής της. Και το βιολί του «Μητρούκα» θα συνεχίσει να ηχεί, όχι μόνο μέσα από τις ηχογραφήσεις, αλλά κυρίως μέσα από τη μνήμη όσων τον άκουσαν, τον γνώρισαν και χόρεψαν στους σκοπούς του.