2 Αγραφιώτες ανάμεσα στους ήρωες
Το υπουργείο Πολιτισμού παρέλαβε, με τη συνδρομή της ελληνικής πρεσβείας στο Βέλγιο, 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα και 4 παλαιά χαρτονομίσματα που είχαν τεθεί προς πώληση σε δημοπρασία, διασφαλίζοντας τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
Ογδόντα δύο χρόνια μετά την Πρωτομαγιά του 1944, οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 Ελλήνων αντιστασιακών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανή ήρθαν στο φως, προκαλώντας βαθιά συγκίνηση και έντονο δημόσιο διάλογο. Το υλικό εντοπίστηκε σε άλμπουμ που αποδίδεται στον Γερμανό λοχία Χέρμαν Χόιερ και εμφανίστηκε σε διαδικτυακή δημοπρασία, φέρνοντας για πρώτη φορά στη δημοσιότητα οπτικά τεκμήρια μιας από τις πιο εμβληματικές θηριωδίες της Κατοχής.
ΟΙ ΦΩΤΟ ΜΑΖΙ 1-3-
Μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα
Οι εικόνες, εφόσον επιβεβαιωθεί η αυθεντικότητά τους, αποτελούν σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο. Μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν γνωστές φωτογραφίες από τη στιγμή της εκτέλεσης. Η δημοσιοποίησή τους προσθέτει ένα συγκλονιστικό οπτικό αποτύπωμα σε ένα γεγονός που έχει χαραχθεί βαθιά στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο θυσίας και αντίστασης.
Οι μελλοθάνατοι ήταν στην πλειονότητά τους πολιτικοί κρατούμενοι, ήδη φυλακισμένοι από τη δικτατορία του Μεταξά και παραδομένοι αργότερα στις κατοχικές δυνάμεις. Περίπου 180 ήταν μέλη του ΚΚΕ, ενώ άλλοι ανήκαν σε αρχειομαρξιστικές και τροτσκιστικές οργανώσεις. Είχαν επιλεγεί λόγω της πολιτικής τους ταυτότητας, παρότι πολλοί δεν είχαν προλάβει να συμμετάσχουν ενεργά στην Αντίσταση, καθώς βρίσκονταν ήδη στις φυλακές.
Η αποκάλυψη των φωτογραφιών συνοδεύτηκε από πράξεις βεβήλωσης του Μνημείου στο Σκοπευτήριο, γεγονός που προκάλεσε αγανάκτηση. Η ιστορική μνήμη παραμένει πεδίο ευθύνης και σεβασμού, και τέτοια τεκμήρια οφείλουν να διαφυλαχθούν από δημόσιους φορείς ως κτήμα της κοινωνίας.
Οι πρώτες ταυτοποιήσεις
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλούν οι πρώτες προσπάθειες ταυτοποίησης προσώπων που απεικονίζονται στις φωτογραφίες. Με βάση ιστορικές πηγές και μαρτυρίες, πιθανολογείται ότι ανάμεσά τους βρίσκονται οι Βασίλης Παπαδήμας, Ηλίας Ρίζος, Δημήτρης Παπαδόπουλος και Θρασύβουλος Καλαφατάκης.
Ο Ηλίας Ρίζος, από τη Λαμία, εργαζόταν σε βιοτεχνία ζυμαρικών. Συνελήφθη από συνεργάτες των κατακτητών και οδηγήθηκε επίσης στο Χαϊδάρι. Σε άλλη φωτογραφία εμφανίζεται ένας νεαρός με ελαφρύ χαμόγελο μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα — μια εικόνα που συμπυκνώνει το ηθικό σθένος απέναντι στον θάνατο.
Ο Βασίλης Παπαδήμας, γεννημένος το 1909 στην Πύλο, εργάτης σε οινοπνευματοποιία και βετεράνος του αλβανικού μετώπου, συνελήφθη το 1941 και πέρασε από διαδοχικούς τόπους κράτησης μέχρι να μεταφερθεί στο Χαϊδάρι. Σε μία από τις φωτογραφίες διακρίνεται άνδρας με λευκό πουκάμισο, ο οποίος εκτιμάται ότι είναι εκείνος. Η οικογένειά του βίωσε βαριά απώλεια, καθώς η μητέρα του πέθανε λίγες εβδομάδες μετά την εκτέλεσή του.
Ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης, από τον Πλατανιά Χανίων, ήταν 30 ετών, γεωργός και πατέρας δύο παιδιών. Είχε διωχθεί ήδη από το καθεστώς Μεταξά και κρατήθηκε σε φυλακές και στρατόπεδα πριν παραδοθεί στους Γερμανούς. Στο Χαϊδάρι φέρεται να βοηθούσε νεότερους κρατουμένους ως μάγειρας, δείγμα αλληλεγγύης ακόμη και στις πιο σκληρές συνθήκες.
Ο Δημήτρης Παπαδόπουλος, ποντιακής καταγωγής, υπήρξε παλαιός συνδικαλιστής του κλάδου των οικοδόμων και γενικός γραμματέας της Ομοσπονδίας Οικοδόμων. Με μακρά πορεία διώξεων και εξοριών, συνελήφθη το 1936 και τελικά εκτελέστηκε μαζί με τους υπόλοιπους 200.
Οι Αγραφιώτες της θυσίας
Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες βρίσκονταν και αγωνιστές από τα Θεσσαλικά Άγραφα. Ο Βαγγέλης Πόλκος, δασκάλου από τη Ραχούλα Αγράφων και ο Αγησίλαος Αγραφιώτης από την ίδια περιοχή των Θεσσαλικών Αγράφων ήταν δυο από τους ήρωες που στήθηκαν για εκτέλεση στον τοίχο της Καισαριανής.
Στο μνημείο των θυμάτων διακρίνεται πρώτο το όνομα του Αγησίλαου Αγραφιώτη
Η θυσία των Αγραφιωτών, όπως και όλων των 200, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της Εθνικής Αντίστασης. Οι φωτογραφίες αυτές, τραβηγμένες με κυνισμό από τους ίδιους τους θύτες, υπενθυμίζουν όχι μόνο τη ναζιστική θηριωδία αλλά και το ανάστημα των ανθρώπων που στάθηκαν όρθιοι μέχρι το τέλος.
Κάθε ταυτοποίηση δεν είναι απλώς μια πράξη αναγνώρισης, αλλά μια πράξη δικαίωσης της μνήμης. Οι 200 της Καισαριανής δεν είναι αριθμός· είναι πρόσωπα, ιστορίες, οικογένειες, τόποι. Και η μνήμη τους παραμένει ζωντανή.
