Γράφει η Ελένη Αρωνιάδα
«Σήμερα θα μιλήσω για τη ρήξη στη διεθνή τάξη, για το τέλος μιας ευχάριστης αφήγησης και για την απαρχή μιας σκληρής πραγματικότητας, όπου η γεωπολιτική μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων δεν υπόκειται σε κανέναν περιορισμό.
Υποστηρίζω, ωστόσο, ότι και άλλα κράτη -ιδίως οι μεσαίες δυνάμεις, όπως ο Καναδάς- δεν είναι ανίσχυρα. Διαθέτουν την ικανότητα να οικοδομήσουν μια νέα τάξη που να ενσωματώνει τις αξίες μας, όπως ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η βιώσιμη ανάπτυξη, η αλληλεγγύη, η κυριαρχία και η εδαφική ακεραιότητα των κρατών.
Η ισχύς των λιγότερο ισχυρών αρχίζει με την ειλικρίνεια. Κάθε μέρα υπενθυμίζεται ότι ζούμε σε μια εποχή ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων. Ότι η διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες υποχωρεί. Ότι οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει.
Αυτό το απόφθεγμα του Θουκυδίδη παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο -ως η φυσική λογική των διεθνών σχέσεων που επανεπιβάλλεται. Και απέναντι σε αυτή τη λογική, υπάρχει έντονη τάση τα κράτη να συμμορφώνονται για να αποφύγουν τις συγκρούσεις: να προσαρμόζονται, να αποφεύγουν τις τριβές, να ελπίζουν ότι η συμμόρφωση θα αγοράσει ασφάλεια.
Δεν θα την αγοράσει.
Λοιπόν, ποιες είναι οι επιλογές μας; Το 1978, ο Τσέχος αντιφρονών Βάτσλαβ Χάβελ έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η δύναμη των ανίσχυρων». Σε αυτό έθεσε ένα απλό ερώτημα: πώς διατηρήθηκε το κομμουνιστικό σύστημα;
Η απάντησή του ξεκινούσε από έναν μανάβη. Κάθε πρωί, αυτός ο καταστηματάρχης τοποθετεί μια πινακίδα στη βιτρίνα του: «Προλετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε!». Δεν το πιστεύει. Κανείς δεν το πιστεύει. Όμως την τοποθετεί έτσι κι αλλιώς -για να αποφύγει προβλήματα, για να σηματοδοτήσει συμμόρφωση, για να «ταιριάξει» με το σύστημα. Και επειδή κάθε καταστηματάρχης σε κάθε δρόμο κάνει το ίδιο, το σύστημα επιβιώνει.
Όχι μόνο μέσω της βίας, αλλά μέσω της συμμετοχής των απλών ανθρώπων σε τελετουργίες που κατ’ ιδίαν γνωρίζουν ότι είναι ψευδείς.
Ο Χάβελ το αποκάλεσε αυτό «να ζεις μέσα στο ψεύδος». Η ισχύς του συστήματος δεν προέρχεται από την αλήθεια του, αλλά από την προθυμία όλων να συμπεριφέρονται σαν να ήταν αληθινό. Και η ευθραυστότητά του προέρχεται από την ίδια πηγή: όταν έστω και ένας άνθρωπος πάψει να συμμετέχει -όταν ο μανάβης κατεβάσει την πινακίδα-, η ψευδαίσθηση αρχίζει να ραγίζει.
Ήρθε η ώρα οι εταιρείες και τα κράτη να κατεβάσουν τις πινακίδες τους. Για δεκαετίες, χώρες όπως ο Καναδάς ευημερούσαν στο πλαίσιο αυτού που αποκαλούσαμε διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες. Ενταχθήκαμε στους θεσμούς της, επαινέσαμε τις αρχές της και ωφεληθήκαμε από την προβλεψιμότητά της. Μπορούσαμε να ασκούμε εξωτερική πολιτική βασισμένη σε αξίες υπό την προστασία της.
Γνωρίζαμε ότι η αφήγηση της διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες ήταν εν μέρει ψευδής. Ότι οι ισχυρότεροι εξαιρούνταν όταν τους συνέφερε. Ότι οι εμπορικοί κανόνες εφαρμόζονταν ασύμμετρα. Και ότι το διεθνές δίκαιο εφαρμοζόταν με διαφορετική αυστηρότητα, ανάλογα με την ταυτότητα του κατηγορουμένου ή του θύματος.
Αυτή η μυθοπλασία ήταν χρήσιμη και, ιδίως, η αμερικανική ηγεμονία συνέβαλε στην παροχή δημόσιων αγαθών: ανοικτές θαλάσσιες οδούς, σταθερό χρηματοπιστωτικό σύστημα, συλλογική ασφάλεια και στήριξη πλαισίων επίλυσης διαφορών.
Έτσι, τοποθετήσαμε την πινακίδα στη βιτρίνα. Συμμετείχαμε στις τελετουργίες. Και σε μεγάλο βαθμό αποφεύγαμε να επισημαίνουμε τις αποστάσεις μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας.
Αυτή η συμφωνία πλέον δεν λειτουργεί. Ας είμαι σαφής: βρισκόμαστε εν μέσω ρήξης, όχι μετάβασης.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια, μια σειρά κρίσεων στους τομείς της χρηματοοικονομικής, της υγείας, της ενέργειας και της γεωπολιτικής ανέδειξε τους κινδύνους της ακραίας παγκόσμιας ολοκλήρωσης.
Πιο πρόσφατα, οι μεγάλες δυνάμεις άρχισαν να χρησιμοποιούν την οικονομική ολοκλήρωση ως όπλο. Τους δασμούς ως μοχλό πίεσης. Τις χρηματοπιστωτικές υποδομές ως μέσο εξαναγκασμού. Τις εφοδιαστικές αλυσίδες ως ευπάθειες προς εκμετάλλευση.[…]
Δεν μπορείς να «ζεις μέσα στο ψεύδος» της αμοιβαίας ωφέλειας μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ίδια η ολοκλήρωση καθίσταται πηγή υποταγής σου.
Ο Καναδάς διαθέτει και κάτι ακόμη: επίγνωση του τι συμβαίνει και αποφασιστικότητα να δράσει αναλόγως. Κατανοούμε ότι αυτή η ρήξη απαιτεί περισσότερα από απλή προσαρμογή. Απαιτεί ειλικρίνεια απέναντι στον κόσμο όπως είναι.
Βγάζουμε την πινακίδα από τη βιτρίνα. Η παλαιά τάξη δεν θα επιστρέψει. Δεν πρέπει να τη θρηνούμε. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική.
Όμως, από το ρήγμα μπορούμε να οικοδομήσουμε κάτι καλύτερο, ισχυρότερο και δικαιότερο. Αυτό είναι το καθήκον των μεσαίων δυνάμεων, οι οποίες έχουν τα περισσότερα να χάσουν από έναν κόσμο φρουρίων και τα περισσότερα να κερδίσουν από έναν κόσμο γνήσιας συνεργασίας.
Οι ισχυροί έχουν την ισχύ τους. Όμως κι εμείς έχουμε κάτι: την ικανότητα να σταματήσουμε να προσποιούμαστε, να κατονομάζουμε την πραγματικότητα, να ενισχύουμε τη δύναμή μας στο εσωτερικό και να δρούμε από κοινού.
Αυτός είναι ο δρόμος του Καναδά. Τον επιλέγουμε ανοιχτά και με αυτοπεποίθηση. Και είναι ένας δρόμος ανοιχτός σε κάθε χώρα που είναι διατεθειμένη να τον ακολουθήσει μαζί μας».
Η ιστορική ομιλία του Καναδού πρωθυπουργού, Μαρκ Κάρνεϊ στο Νταβός, σε αντιπαραβολή με κάτι ‘πρόθυμους’ της χώρας μας…
